Theo quy định tại Luật Đầu tư và các văn bản hướng dẫn, thi hành. Việc nhà đầu tư khi đầu tư vào thị trường Việt Nam, cần đáp ứng được các điều kiện về thủ tục pháp lý ban đầu như Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC) hay Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (ERC) chỉ mới là bước khởi đầu của một cuộc marathon pháp lý. Giai đoạn “hậu kiểm” (post-licensing compliance) hiện nay đang trở thành trọng tâm trong quản lý nhà nước, đòi hỏi nhà đầu tư phải thay đổi tư duy từ “xin – cho” sang “tự tuân thủ”. Xu hướng quản lý nhà nước hiện tại đang dịch chuyển mạnh mẽ từ tư duy ‘tiền kiểm’ thắt chặt đầu vào sang ‘hậu kiểm’ linh hoạt, nơi cánh cửa thị trường luôn mở rộng cho những nhà đầu tư tự trọng nhưng cũng sẵn sàng đào thải những đơn vị không tuân thủ pháp luật.
Sự chuyển dịch tư duy quản lý sang “Hậu kiểm”
Trước đây, cơ chế “Tiền kiểm” chiếm ưu thế hơn trong quá trình cấp phép, phê duyệt dự án đầu tư: Cơ quan quản lý siết chặt điều kiện đầu vào, thẩm định kỹ hồ sơ trước khi cấp phép. Tuy nhiên, mô hình này đã cho thấy được một thực tế hoạt động là các hồ sơ đã bị tồn đọng, chậm trễ và lãng phí nguồn lực.
Hiện nay, Việt Nam và nhiều quốc gia đang chuyển mạnh sang quản lý “Hậu kiểm”. Điều này có nghĩa là “vào cửa” dễ dàng hơn, nhưng “ở lại” và “hoạt động” sẽ bị giám sát chặt chẽ dựa trên các cam kết và quy định pháp luật. Bản chất đây là hoạt động kiểm tra, thanh tra của cơ quan chức năng đối với việc thực hiện dự án sau khi đã được cấp phép. Nhằm đảm bảo dự án triển khai đúng tiến độ, đúng mục tiêu, bảo vệ môi trường và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế.
Yêu cầu tuân thủ pháp luật chủ động đối với các nhà đầu tư
Giấy phép đầu tư không phải là “thẻ bài miễn tử”. Nếu hậu kiểm phát hiện sai phạm, nhà đầu tư phải đối mặt với rất nhiều các chế tài từ các quy định của nhà nước. Từ các hình phạt như phạt hành chính, áp dụng đối với các mức phạt về chậm tiến độ, sai mục đích sử dụng đất hoặc vi phạm báo cáo thống kê. Thứ hai là thu hồi dự án, đây là hình phạt cao nhất khi dự án không triển khai đúng cam kết mà nhà đầu tư không có lý do chính đáng cho việc chậm triển khai hoặc khai không đúng mục đích được phê duyệt…
Một số trường hợp chế tài được áp dụng khác như truy thu thuế và tiền thuê đất, áp dụng với các sai lệch trong kê khai tài chính có thể dẫn đến những khoản phạt khổng lồ kèm lãi chậm nộp. Nhiều nhà đầu tư đã không lường trước được vấn đề này cho đến khi “ hậu kiểm tra” và bị phát sinh.
Trong bối cảnh hệ thống quản lý đang được số hóa hiện nay, lịch sử tuân thủ của nhà đầu tư được lưu trữ trên hệ thống quốc gia. Một hồ sơ công ty “sạch” sẽ giúp cho các nhà đầu tư thuận lợi và dễ dàng hơn trong việc xin điều chỉnh dự án (tăng vốn, mở rộng quy mô), được ưu tiên tham gia các dự án đấu thầu hoặc hưởng các gói ưu đãi đầu tư mới khi có cơ hội bổ sung.
Một số quốc gia điển hình và tính năng quản lý “Hậu kiểm”
| Tiêu chí | Việt Nam | Singapore | Hoa Kỳ |
| Mô hình chủ đạo | Đang chuyển dịch mạnh sang hậu kiểm. | Hậu kiểm cực kỳ nghiêm ngặt dựa trên dữ liệu. | Hậu kiểm kết hợp giám sát rủi ro an ninh (CFIUS). |
| Tính minh bạch | Đang số hóa hệ thống quản lý đầu tư quốc gia. | Hệ thống thông tin tích hợp giữa Thuế, Hải quan và Đầu tư. | Công khai các báo cáo tuân thủ của doanh nghiệp niêm yết. |
| Hệ quả sai phạm | Phạt tiền, thu hồi dự án, cưỡng chế thuế. | Phạt rất nặng, có thể bị cấm kinh doanh vĩnh viễn hoặc xử lý hình sự cá nhân quản lý. | Đối mặt với các vụ kiện tập thể và sự sụt giảm giá trị cổ phiếu ngay lập tức. |
Thâm chí, một số quốc gia như Singapore, quy trình hậu kiểm dựa hoàn toàn trên tính tự giác và trung thực (Self-assessment). Trường hợp nếu doanh nghiệp bị phát hiện gian lận trong hậu kiểm, uy tín của nhà đầu tư tại quốc gia này bị giảm mạnh mẽ, dẫn đến việc ảnh hưởng nghiêm trọng đến toàn bộ các hoạt động tài chính liên quan sau này của doanh nghiệp đó. Đây cũng chính là lý do nâng cao ý thức tự giác của nhà đầu tư trong việc chủ động tuân thủ pháp luật.
Ví dụ minh họa thực tế
Trường hợp dự án FDI tại Khu công nghiệp (KCN)
Một nhà đầu tư được cấp phép dự án sản xuất linh kiện điện tử với cam kết giải ngân 50 triệu USD trong 2 năm. Tuy nhiên, sau 3 năm, họ chỉ mới xây dựng nhà xưởng thô và sử dụng một phần diện tích làm kho bãi (sai mục tiêu đầu tư).
Kết quả hậu kiểm: Cơ quan chức năng thực hiện thanh tra, xác định nhà đầu tư “giữ chỗ” đất. Kết quả là dự án bị thu hồi một phần diện tích không sử dụng và bị xử phạt vi phạm hành chính về tiến độ đầu tư.
Trường hợp sai phạm về môi trường (Hậu kiểm định kỳ)
Nhiều doanh nghiệp dù có giấy phép vận hành nhưng trong quá trình sản xuất đã bí mật xả thải chưa qua xử lý. Công tác hậu kiểm môi trường đột xuất đã dẫn đến những án phạt lên tới hàng tỷ đồng, thậm chí bị đình chỉ hoạt động để khắc phục hậu quả, gây đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu của chính doanh nghiệp đó.
Lời khuyên từ góc độ chuyên gia, Luật sư của Công ty Luật Siglaw: Nhà đầu tư cần chủ động quản trị rủi ro thông qua tuân thủ chủ động
Trong bối cảnh cơ chế hậu kiểm ngày càng được siết chặt, các Luật sư tại Siglaw nhấn mạnh rằng: Tính tuân thủ sau cấp phép không đơn thuần là nghĩa vụ pháp lý, mà chính là “bản bảo hiểm” bền vững nhất cho dòng vốn của nhà đầu tư. Để tối ưu hóa hoạt động kinh doanh và tránh những rủi ro pháp lý đáng tiếc, doanh nghiệp cần thiết lập một bộ phận Compliance (Tuân thủ) chuyên trách để tự rà soát hệ thống định kỳ thay vì bị động chờ đợi các đoàn thanh tra.
Bên cạnh đó, việc xây dựng quy trình lưu trữ hồ sơ khoa học là yếu tố then chốt; mọi chứng từ giải ngân, hóa đơn máy móc và báo cáo định kỳ phải đảm bảo sự đồng nhất tuyệt đối với nội dung trên Giấy phép đầu tư. Đặc biệt, nhà đầu tư cần duy trì tinh thần chủ động báo cáo: bất kỳ sự thay đổi nào về tiến độ hay mục tiêu dự án cũng cần được thực hiện thủ tục điều chỉnh kịp thời, nhằm xây dựng uy tín vững chắc và đảm bảo sự an toàn pháp lý tối đa trước mọi biến động của thị trường.
Liên hệ ngay để được tư vấn miễn phí ban đầu từ đội ngũ chuyên viên pháp lý giàu kinh nghiệm của Công ty Luật Siglaw
Trụ sở chính tại Tp. Hà Nội: Số 44/A32 – NV13, Khu A Geleximco, Đường Lê Trọng Tấn, Phường Tây Mỗ, Tp. Hà Nội.
Email: vphn@siglaw.com.vn
Chi nhánh tại miền Nam: Số 103 – 105, Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phường Xuân Hòa, Tp. Hồ Chí Minh.
Email: vphcm@siglaw.com.vn
Chi nhánh tại miền Trung: VIFC DN – Tòa nhà ICT Công viên Phần mềm số 2, Đường Như Nguyệt, Phường Hải Châu, Đà Nẵng.
Email: vphcm@siglaw.com.vn
Hotline: 0961 366 238Facebook: https://www.facebook.com/hangluatSiglaw
